Porselen Damgası Nasıl Okunur? Arka Damgadan Üretici, Desen ve Dönem İpuçları

Bir tabağı ya da fincanı elinize aldığınızda ilk refleks çoğu zaman onu ters çevirmektir. Tabanda bir isim, bir taç, bir desen adı ya da yalnızca "England" kelimesi görürsünüz. Bu işarete arka damga (backstamp) denir ve bir parçanın kimliğine dair en hızlı ipucudur.

Yine de adı üstünde: ipucu. Bu rehberde bir damgayı adım adım nasıl okuyabileceğinizi, hangi ibarelerin tarihlemeye gerçekten yardım ettiğini ve damganın neden tek başına kesin kanıt sayılmaması gerektiğini, seçkimizdeki parçalar üzerinden anlatıyoruz.

Arka damgada neler bulunur?

Her üretici aynı bilgiyi vermez; aynı üretici de her dönemde aynı ayrıntıyı kullanmaz. Bir damgada şu katmanlardan biri ya da birkaçı bulunabilir:

• Üretici adı veya amblemi: Fabrika adı, logo, taç, kalkan ya da benzeri bir işaret.
• Desen adı veya desen numarası: Bazı üreticiler desenin adını yazar. Daha erken dönemlerde yalnızca numara kullanılabilir; Spode'un 1800'lerin başındaki bazı parçalarında damga yerine altınla yazılmış bir desen numarası bulunur.
• Malzeme ibaresi: "Bone China", "Porcelain", "Ironstone" gibi.
• Ülke veya bölge adı: "England", "Made in England", "Limoges", "Bavaria" gibi.
• Tescil işaretleri: İngiliz üretiminde elmas biçimli tescil işareti ya da "Rd No" ile başlayan bir numara.
• Gövdeye basılmış (impressed) işaretler: Sırın altında, kalıpla bastırılmış küçük harf ve rakamlar.
• Dekoratör veya sanatçı işaretleri: Elle dekorlanmış parçalarda baş harfler ya da paraf.

Adım adım okuma

1. İyi ışıkta, gerekirse büyüteçle bakın. Damganın baskı mı, el yazısı mı, gövdeye basılmış mı olduğunu not edin.
2. Metni harfi harfine kaydedin. "England" ile "Made in England" arasındaki fark gibi tek bir kelime, farklı bir döneme işaret edebilir.
3. Ülke ve bölge ibaresini ayrı değerlendirin. Aşağıda göreceğiniz gibi bazıları kabaca tarih verir, bazıları yalnızca yer bildirir.
4. Tescil işareti ya da numara arayın.
5. Ayak halkasının içini ve çevresini kontrol edin. Gövdeye basılmış işaretler, özellikle sır kalın olduğunda kolayca gözden kaçar.
6. Desen adını karşılaştırın. Üretici arşivleri, müze yayınları ve Transferware Collectors Club'ın desen veritabanı gibi koleksiyoncu kaynakları bu iş için kullanılır.
7. Sonucu parçanın kendisiyle sınayın. Form, desen, işçilik ve kondisyon damgayla uyumlu mu?

"England" ve "Made in England": kaba ama işe yarar bir ayrım

İngiliz seramiğinde ülke adının damgaya girmesi belirli bir tarihe bağlanır. Stoke-on-Trent seramik tarihi üzerine kapsamlı bir yerel kaynak olan The Potteries sitesine göre "England" kelimesi 1891'den sonra, ABD'nin McKinley Tarife Yasası'na uymak için parçalarda görülmeye başlar; "Made in England" ise 20. yüzyıla işaret eder. Transferware Collectors Club'ın sık sorulan sorular sayfası da benzer bir kaba ayrım yapar: "England" yazısı genellikle 1890–1920 aralığını, "Made in England" 1920 sonrasını düşündürür.

Bu bilgiyi kural olarak değil, eğilim olarak kullanın:

• "Made in England" ibareli bir parça büyük olasılıkla 20. yüzyıla aittir; ama hangi on yıla ait olduğunu tek başına söylemez.
• Ülke adının bulunmaması, parçanın 1891'den önce yapıldığını kanıtlamaz. Damga hiç konmamış, zamanla silinmiş ya da yalnızca üretici adını içeriyor olabilir.

Tescil elması ve "Rd No"

İngiltere Ulusal Arşivi'nin rehberine göre elmas biçimli tescil işaretleri 1842 tarihli süsleme tasarımları yasasıyla kullanılmaya başlandı ve bu yasanın yerini 1883 yasası alınca kullanımdan kalktı; sonraki dönemde tescilli tasarım numaraları kullanıldı. The Potteries sitesinin aktardığına göre 1842–1883 arasındaki elmas işaret, bir desenin hangi gün tescil edildiğini çözmeye yarayacak biçimde kodlanmıştır.

Burada sık yapılan bir hata var: Tescil işareti tasarımın tescil edildiği tarihi gösterir, parçanın fırından çıktığı günü değil. Tescilli bir desen yıllarca üretilmeye devam edebilir. Yani elmas ya da numara size "bu tarihten önce olamaz" der, "tam o yıl yapıldı" demez. İlgili kayıtlar bugün Ulusal Arşiv'de dönemlere ayrılmış serilerde saklanıyor; örneğin 1842–1883 arası için BT 43 ve BT 44, 1884–1908 arası için BT 50 ve BT 51.

Seçkimizdeki parçalar üzerinden örnekler

Royal Albert "Old Country Roses": desen adı alt sınır verir

Royal Albert'in resmi koleksiyon sayfasına göre Old Country Roses koleksiyonu 1962'de tanıtıldı; bordo, pembe ve sarı güller altın detaylarla tamamlanıyor. Bu, damgasında Old Country Roses yazan bir fincanın 1962'den eski olamayacağı anlamına gelir.

Öte yandan desen bugün de marka tarafından satıldığı için desen adı tek başına bir üst sınır vermez. Damganın biçimi, ülke ibaresi ve varsa diğer işaretler birlikte değerlendirildiğinde aralık daralır. Seçkimizdeki Old Country Roses çay fincanını bu gözle inceleyebilirsiniz:

Spode ve Copeland: "Spode" yazısı 18. yüzyıl demek değildir

Spode Museum Trust'a göre Josiah Spode I kendi işletmesini 1776'da Stoke'ta kurdu. 1833'te işletme Copeland & Garrett ortaklığına geçti, 1847'den sonra da tamamen Copeland ailesinin oldu. Spode Müzesi'nin eski küratörü Pam Woolliscroft'un aktardığına göre Copeland döneminde Copeland adı sık sık Spode adıyla birlikte kullanıldı ve şirket için 300'den fazla damga kayda geçti. Yani damgada "Spode" kelimesini görmek, parçanın Josiah Spode'un yaşadığı yıllara ait olduğunu göstermez.

Aynı kaynak, 1870'ten 20. yüzyılın ortalarına kadar pek çok parçada gövdeye basılmış, ay harfi ve yılın son iki hanesinden oluşan tarih işaretleri bulunduğunu belirtir (toprak kapta 1957'ye, kemik porselende 1963'e kadar). Böyle bir işaret, arka damgadan çok daha dar bir tarih verebilir.

Seçkimizdeki Spode "Chinese Rose" çay fincanı bu ailenin 20. yüzyıla uzanan bir desenini taşıyor. Spode Museum Trust, 1901–1966 Copeland dönemini anlatırken Chinese Rose'u o dönemin son derece popüler desenleri arasında anıyor:

Limoges: bir fabrika değil, bir üretim merkezi

"Limoges" bir marka değil, Fransa'nın Haute-Vienne bölgesindeki bir kentin adıdır. Limoges'taki Musée national Adrien Dubouché'nin anlattığına göre porselenin temel hammaddesi olan kaolinin 1768'de yakındaki Saint-Yrieix-la-Perche'de bulunması bölgedeki üretimi başlattı, ilk manifaktür 1771'de kuruldu. 1827'de bölgede 16, 1850'de 30'dan fazla fabrika vardı. Bu yüzden damgada yalnızca "Limoges" görmek, parçanın hangi fabrikada yapıldığını söylemez.

Bir ayrıntı daha: Fransa Sınai Mülkiyet Enstitüsü'nün (INPI) "Porcelaine de Limoges" coğrafi işaret kaydında bile işletmeler "beyaz porselen üreticisi" ve "dekoratör" olarak ayrı ayrı sınıflandırılıyor. Yani bir parçanın beyazını yapan ile dekorunu yapan aynı atölye olmayabilir. Bu coğrafi işaret 2017'de onaylandığı için, eski bir parçadaki "Limoges" ibaresini bugünkü tescil kurallarıyla okumamak gerekir.

Seçkimizdeki Limoges duvar tabağının notlarında damganın yanında "B.H" şeklinde bir sanatçı işareti de yer alıyor. Böyle bir paraf dekoru yapan kişiyi işaret edebilir, ama tek başına fabrikayı belirlemez. Limoges çay ve kahve takımı gibi çok parçalı takımlarda ise damgaların parçalar arasında tutarlı olup olmadığına bakmak takımın bütünlüğü hakkında da fikir verir.

Bavaria: yine bir bölge adı

"Bavaria", Almanya'nın Bayern eyaletinin İngilizce adıdır. Kuzeydoğu Bavyera'da Selb ve çevresi Alman porselen endüstrisinin merkezi sayılır; bölgenin porselen geçmişi genellikle 1814'te Hohenberg'de Hutschenreuther'in kurduğu fabrikayla başlatılır. Bu yüzden "Bavaria" ibaresi, tıpkı "Limoges" gibi, bir yer bilgisidir. Üreticiyi bulmak için damgadaki amblem ve firma adına ayrıca bakmak gerekir.

Seçkimizde Bavyera porseleni olarak tanımlanan iki yemek takımı var: manzara desenli 29 parçalık takım ve figürlü, altın yaldızlı 28 parçalık takım.

Ceranord St. Amand ve "Décor main"

Fransız damgalarında karşılaşılan "Décor main" ibaresi Türkçede "el dekoru" anlamına gelir. Seçkimizdeki Ceranord St. Amand servis tabağında da bu ibare bulunuyor Ceranord St. Amand-les-Eaux El Dekorlu Porselen Servis Tabağı.

Ancak ibare, dekorun hangi kısmının elle yapıldığını tek başına söylemez. Royal Worcester Müzesi'nin anlattığına göre bakır levhadan yapılan transfer baskılar tek renkliydi ve dekoratörler baskının üzerine elle renk ekliyordu. Bu yüzden "el dekoru" ibaresini gördüğünüzde yüzeye ayrıca bakmak iyi olur: Büyüteç altında gravürden gelen düzenli noktalar ve ince çizgiler baskıyı, fırça izleri ve boya birikmeleri elle çalışmayı düşündürür.

Ceranord'la ilgili bir not daha: Saint-Amand-les-Eaux'daki belediye müzesinin koleksiyonunu anlatan kaynaklarda Céranord, kentin 20. yüzyıl fayans üreticileri arasında sayılır. Bu yüzden bu damgayı taşıyan bir parçada malzeme sorusunu ("porselen mi, fayans mı?") ayrıca sormak gerekir. Bu konuyu Porselen, Fayans, Seramik ve Kemik Porselen Farkı rehberinde ayrıntılı ele alıyoruz.

Damga neden tek başına kanıt değildir?

• Ünlü damgalar taklit edildi. V&A'nın seramik sözlüğü, Chelsea çapası ve Meissen'in çapraz kılıçları gibi tanınmış işaretlerin sıklıkla korsan olarak kullanıldığını hatırlatır.
• Damgalar bir rehberdir, kesin bilim değildir. Pam Woolliscroft, arka damgaların arşiv ve yayınlarla desteklenmesi gerektiğini, form ve biçim bilgisinin de tarihlemeye yardım ettiğini vurgular.
• Desenler uzun ömürlüdür. Bir desen onlarca yıl, bazen bir asırdan fazla üretilebilir. Örneğin Asiatic Pheasants deseni 19. yüzyılda ortaya çıktı ve bugün hâlâ üretiliyor. Ayrıntılar Transferware Nedir? Mavi-Beyaz Baskılı Tabak Rehberi rehberinde.
• Her parça damgalı değildir. Erken dönem parçaların bir kısmında yalnızca desen numarası bulunur, bazıları hiç damga taşımaz.

İyi bir okuma, damgayı form, desen, işçilik ve kondisyonla birlikte değerlendirir. Damga bir parçanın hikâyesinin başlığıdır; metnin geri kalanı parçanın kendisindedir.

Damgayı birlikte okuyalım

Seçkimizdeki bir parçanın damgasını yakından görmek isterseniz WhatsApp üzerinden yakın plan fotoğraf ya da video isteyebilirsiniz. Parça sayısı, temel ölçüler ve varsa üretici bilgileri satın alma öncesinde netleştirilir.

Kaynaklar

• The National Archives (UK) — Intellectual property: registered designs 1839-1991
• The Potteries (Steve Birks) — Transfer ware
• Transferware Collectors Club — FAQs
• Wedgwood / Royal Albert — Old Country Roses by Royal Albert
• Spode Museum Trust — The First Spode Period 1776-1833
• Spode Museum Trust — The Copeland Period Part 2, 1901-1966
• Pam Woolliscroft, Spode History — Dating Your Spode Pieces
• Pam Woolliscroft, Spode History — How Old Is My Spode?
• Musée national Adrien Dubouché — Limoges porcelain
• INPI — L'INPI homologue l'indication géographique « porcelaine de Limoges »
• INPI Base IG — Porcelaine de Limoges
• Wikipedia — Porzellanikon
• Museum of Royal Worcester — Engraving and Transfer Printing
• Wikipédia (FR) — Musée municipal de la tour abbatiale de Saint-Amand-les-Eaux
• Victoria and Albert Museum — An A–Z of Ceramics