Vintage Porselen Bakımı ve Kondisyon Terimleri: Satın Almadan Önce Neye Bakılır?

Eski bir porselen yaşını üzerinde taşır. Yaldızda hafif bir silinme, sırda ince bir çizgi ağı, ayak halkasında küçük bir aşınma... Bunların bir kısmı kullanımın doğal izidir, bir kısmı ise kararınızı değiştirecek kadar önemlidir. Önemli olan hangisinin hangisi olduğunu bilmek.

Bu rehberde kondisyon notlarında sık geçen terimleri, satın alırken kullanabileceğiniz bir kontrol listesini ve vintage parçaların günlük bakımını müze ve konservasyon kurumlarının önerileri üzerinden anlatıyoruz.

Kondisyon sözlüğü

Çentik (atık)

Kenarda, ayak halkasında ya da kulpun ucunda küçük bir parça kopmasıdır. Piyasada "atık" da denir. Çentiğin yeri ve büyüklüğü kadar sırın kırılıp kırılmadığı da önemlidir; sırsız kalan gövde, özellikle gözenekli malzemelerde, kiri ve nemi daha kolay alır.

Kılcal çatlak

Gövdenin içinden geçen ince çatlaktır ve sırdaki yüzeysel çizgilerden farklıdır. Çoğu zaman parçayı ışığa tutunca ya da iki yüzünden birden bakınca görülür.

Kanada Konservasyon Enstitüsü (CCI) basit bir kontrol önerir: Sağlam bir parçaya tırnakla hafifçe vurduğunuzda berrak bir çınlama duyulur; boğuk bir ses, gözle görülmeyen bir çatlağın ya da kırığın işareti olabilir. Bu testi parçayı güvenle kavrayarak ve çok hafif yapın.

Sır çatlağı (crazing) ve bilinçli çatlak sır (crackle)

Sırın yüzeyinde örümcek ağına benzeyen ince çizgiler ağıdır. Bazen Fransızcadan gelen "craquelure" kelimesiyle de anılır. Seramik sırları üzerine kapsamlı bir teknik kaynak olan Digitalfire'a göre sır çatlağının nedeni, sır ile gövdenin ısıyla genleşme oranları arasındaki uyumsuzluktur. Çatlaklar fırından çıktıktan aylar hatta yıllar sonra da ortaya çıkabilir; gövde nem aldıkça hafifçe genleşir ve sır gerilir.

Aynı etki bilerek yaratıldığında buna "crackle", yani çatlak sır denir; bu durumda çizgiler bir kusur değil, dekorun parçasıdır.

Sır çatlağı gövdeyi geçen bir çatlak değildir, ama önemsiz de değildir. Digitalfire, sır çatlağının parçayı zayıflattığını ve çatlakların kir ve bakteri barındırabildiğini vurgular. Bu yüzden sırrı çatlamış bir parçayı alırken çizgilerin ne kadar yoğun olduğuna ve kararıp kararmadığına bakmak, kullanım planınızı da belirler.

Yaldız aşınması

Altın ve diğer metalik dekorlar sırın üzerinde durur. CCI'ye göre sır üstü dekorlar, tutma ve temizlik sırasında hem fiziksel hem kimyasal hasara özellikle açıktır. Kenar, kulp ve bordürdeki altında hafif silinmeler vintage parçalarda sık görülür ve kondisyon notunda açıkça belirtilmesi gerekir.

Seçkimizde bu tür izleri kondisyon notuna yazdığımız parçalar var: Ceranord St. Amand servis tabağının altın yaldızlarında yer yer hafif silinmeler bulunuyor. Horoz desenli "Tea" yazılı seramik saklama kabının (satıldı) notunda ise yüzeydeki doğal sır çatlakları belirtiliyor.

Leke ve kararma

Çatlak içinde, çentik çevresinde ya da gözenekli gövdede leke oluşabilir. CCI'nin bir tespiti burada çok değerli: Leke görüntüyü bozabilir ama parçaya zarar vermez; onu çözmeye çalışmak ise parçanın kendisini çözebilir. Çamaşır suyu ya da asitli ürünlerle leke çıkarmaya çalışmayın.

Eski onarım ve restorasyon

Geçmişte kırık seramikler metal perçin ya da tellerle onarılırdı. CCI'ye göre bu eski onarımların bazıları tarihsel ilgi taşır ve parçaya değer bile katabilir; sökmeyi düşünmeden önce mutlaka bir konservatöre danışılmalıdır.

Modern restorasyonlarda ise yapıştırıcı, dolgu ve boya kullanılır ve iyi yapılmışsa ilk bakışta fark edilmez. CCI'nin notlarına göre parçayı morötesi (UV) ışık altında incelemek, orijinal seramiğe ait olmayan yapıştırıcı, boya ve dolguları ortaya çıkarır. Restorasyon bir parçayı kötü yapmaz; ama bilinmeden satın alınmamalıdır.

Satın alırken kontrol listesi

1. Işığa tutun. Kılcal çatlaklar ve onarım çizgileri çoğu zaman arkadan gelen ışıkta belirginleşir.
2. Tırnak testini yapın. Boğuk bir ses daha dikkatli bakmak için yeterli bir nedendir.
3. Parmak uçlarınızla yoklayın. Kenarlar, ayak halkası, kulp birleşimleri ve emzik ucu çentiklerin en sık görüldüğü yerlerdir.
4. Yaldızı inceleyin. Kenar ve kulplardaki altının sürekliliğine bakın.
5. Yüzeydeki parlaklık farklarına dikkat edin. Mat ya da farklı tonda bir bölge boya veya dolgu olabilir; mümkünse UV ışığıyla kontrol edin.
6. Takımlarda sayım yapın. Parça sayısını, parçaların birbiriyle eşleşip eşleşmediğini ve damgaların tutarlılığını kontrol edin. Seçkimizdeki Elizabeth altın bordürlü 24 parçalık yemek takımı ve Winterling kahvaltı takımı gibi takımlarda parça listesi ürün künyesinde yer alıyor.
7. Ek görsel isteyin. Vintage ürünlerde yaşına bağlı doğal izler bulunabilir. Satın almadan önce ek fotoğraf, video ve kondisyon bilgisi isteyebilirsiniz.

Günlük kullanım ve temizlik

Mikrodalga

Wedgwood'un resmi bakım rehberi, metalik dekorlu parçaların mikrodalgaya uygun olmadığını açıkça belirtir. Altın ya da platin yaldızlı vintage bir parça mikrodalgaya girmemelidir.

Bulaşık makinesi

Wedgwood, yeni üretim kemik porselen için "üzerinde belirtilmişse" bulaşık makinesinde yıkanabileceğini söyler; bu, üreticinin bugünkü ürünleri için verdiği bir bilgidir. Konservasyon kurumlarının yaklaşımı ise daha ihtiyatlı: CCI, ince seramik ve camın bulaşık makinesine konmamasını önerir, çünkü deterjanlar bu tür yüzeyler için fazla serttir ve bulanık, çizik bir görünüm bırakabilir.

Yaldızlı, sırrı çatlamış, onarım görmüş ya da yaşı bilinmeyen parçalar için en güvenli seçenek elde yıkamaktır.

Elde yıkama

CCI'nin önerileri kısaca şöyle:

• Leğenin dibine bir havlu ya da yumuşak bir mat serin.
• Ilık su ve bir damla sıvı bulaşık deterjanı kullanın.
• Parçaları tek tek, yumuşak bir bezle yıkayın; aşındırıcı sünger kullanmayın.
• Fazla suyu yumuşak bir bezle alın ve havada kurumaya bırakın.

Sırsız, yumuşak ya da düzensiz pişmiş seramikler yıkanarak zarar görebilir; bunların tozunu yumuşak bir fırçayla almak yeterlidir.

Sıcaklık, tutma ve istifleme

• Doğrudan ateşten ve ani sıcaklık değişimlerinden kaçının (Wedgwood).
• Parçaları iki elle, gövdesinden kavrayın; kulptan ya da ağız kısmından tutmayın. Eldiven giymeyin, kaygan olabilir (CCI).
• Üst üste koyduğunuz tabakların arasına peçete, keçe ya da koruyucu bir ara katman yerleştirin (Wedgwood, CCI).
• Sıcaklık ve nemin sık değiştiği yerlerde saklamayın (CCI).

Eski bir tabakta yemek yenir mi?

Bu sorunun tek bir cevabı yok, ama ihtiyatlı olmak için iyi nedenler var. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), antika ya da hasarlı ve aşırı aşınmış seramiklerin kurşun açısından risk taşıyabileceği konusunda tüketicileri uyarır ve hiçbir yıkama ya da kaynatmanın kurşunu seramikten çıkaramayacağını belirtir. FDA, güvenilir bir üreticiden geldiğinden emin olunmayan kaplarda yiyecek saklanmamasını ve gerektiğinde test kitleri kullanılmasını önerir.

Pratikte şunu öneririz: Sırrı çatlamış, yaldızı aşınmış ya da geçmişi bilinmeyen parçaları sergileme ve sunum için kullanın; yiyecek saklamak için tercih etmeyin. Aynı ihtiyat porselen dışındaki objeler için de geçerli; örneğin eski bakır kaplar pişirmede kullanılacaksa iç yüzeylerinin kalaylı olması gerekir.

Sergileme ve saklama

Vitrinde ya da duvarda sergilenen parçalar da bakım ister. CCI, parçaların sıcaklık ve nemi sık değişen yerlerden uzak tutulmasını, saklarken aralarına yumuşak malzeme konmasını önerir. Duvar tabaklarında asma düzeneğinin sağlamlığını kontrol edin. Seçkimizdeki seramik tavuk kek kalıbında olduğu gibi bazı parçalarda askı yeri gövdeyle birlikte üretilmiştir; böyle parçalarda askı noktasının çevresinde çatlak olmadığına bakın.

Damga okumayı porselen damgası rehberimizde, malzeme farklarını porselen, fayans ve kemik porseleni rehberimizde ele aldık.

Kaynaklar

• Canadian Conservation Institute — Basic care – Glass and ceramic objects
• Canadian Conservation Institute — Care of Ceramics and Glass (CCI Notes 5/1)
• Wedgwood — Care Guide
• Digitalfire (Tony Hansen) — Glaze Crazing
• U.S. Food and Drug Administration — Questions and Answers on Lead-Glazed Traditional Pottery