Transferware Nedir? Mavi-Beyaz Baskılı Sofra Eşyasının Kısa Tarihi

Mavi-beyaz bir tabağa yakından baktığınızda ince çizgilerle kurulmuş bir manzara, bir köprü, çiçekli dallar ya da kuşlar görürsünüz. Bu desenlerin önemli bir kısmı fırçayla tek tek boyanmadı; bakır bir levhaya kazınıp kâğıt aracılığıyla seramiğe aktarıldı. İngilizcede "transferware" denen bu sofra eşyası, 18. ve 19. yüzyıl İngiliz seramiğinin en tanınan ürünlerinden biri.

Bu rehberde tekniğin nasıl işlediğini, mavinin neden bu kadar baskın olduğunu ve koleksiyoncuların en sık karşılaştığı iki deseni, Willow ile Asiatic Pheasants'ı anlatıyoruz.

Transferware ne demek?

Transferware Collectors Club'ın tanımı sade: Deseni bakır bir levhadan özel olarak hazırlanmış bir kâğıda, oradan da seramik gövdeye aktarılarak uygulanan çömlek. Kulüp, 1760–1900 arasındaki İngiliz transferware'ine odaklanıyor.

Aynı kaynak önemli bir ayrıntıyı da hatırlatır: Transfer baskı çoğunlukla toprak kap (earthenware) üzerine yapıldı, ama ironstone, porselen ve kemik porselen üzerinde de kullanıldı. Yani "transferware" bir malzemenin değil, bir dekor tekniğinin adıdır. Mavi-beyaz baskılı her tabak porselen değildir; malzeme ayrıca incelenmelidir.

Baskı adım adım nasıl yapılırdı?

ABD Milli Parklar Servisi'nin (NPS) ve Royal Worcester Müzesi'nin anlatımları süreci şöyle özetliyor:

1. Gravür: Bir sanatçının çizimi bakır levhaya kazınır. Royal Worcester Müzesi'ne göre yaklaşık 25 santimlik (10 inç) bir tabak deseni için gravürcü 40 saat kadar çalışırdı. Keskiyle noktalar vurulur, ince çizgiler açılırdı; tek bir hata saatlerin emeğini boşa çıkarabilirdi.
2. Mürekkepleme: Metal oksitlerin yağla karıştırılmasından elde edilen boya ısıtılmış levhaya sürülür, fazlası silinir.
3. Kâğıda baskı: Sabunlu bir çözeltiyle hazırlanmış ince kâğıt levhanın üzerine konur ve presten geçirilir.
4. Gövdeye aktarma: Baskılı kâğıt parçalar halinde kesilip seramiğe yerleştirilir ve fırçayla sıkıca ovulur.
5. Kâğıdın yıkanması: Parça suya daldırılır, kâğıt çözülür ve geriye yalnızca desen kalır.
6. Fırınlama: Baskı fırında sabitlenir; sırlanıp tekrar pişirilen parçada desen sırın altında kalır.

Bu yöntemle aynı desen defalarca, elle boyamaya göre çok daha hızlı üretilebiliyordu. Royal Worcester Müzesi, transfer baskının kısa sürede en başarılı dekor yöntemi haline geldiğini belirtir.

Baskı tek renkliydi. Birden fazla renk istendiğinde dekoratörler baskının üzerine elle renk eklerdi. Bu yüzden bir parçada hem baskı hem fırça izi görmek şaşırtıcı değildir.

Ne zaman ve nerede başladı?

Royal Worcester Müzesi, seramik üzerine transfer baskıyı 18. yüzyıl ortasının bir İngiliz başarısı olarak tanımlar. V&A'nın seramik sözlüğüne göre teknik 1751'de Birmingham'da kullanılıyordu; Floransa yakınlarındaki Doccia fabrikasında ise bir önceki on yılda uygulanmış görünüyor.

Mavi-beyaz baskılı sofra eşyasının yaygınlaşmasında Spode'un özel bir yeri var. Spode Museum Trust'a göre Josiah Spode I, toprak kap üzerine sır altı transfer baskı tekniğini 1784 civarında geliştirdi ve ilk baskılı Willow desenlerini 1784–1790'lar arasında üretti. Trust'ın koleksiyonunda, birçok Spode desenine ilham veren 18. yüzyıl Çin parçaları da bulunuyor.

Neden mavi?

V&A'nın seramik sözlüğü bunu açıkça söyler: En dayanıklı ve güvenilir sır altı rengi kobalt mavisiydi ve Çinli çömlekçiler bu rengi 14. yüzyıldan itibaren kullanıyordu. Sır altında kalan renk, sırın koruyucu tabakasıyla örtüldüğü için kullanımda aşınmaya karşı korunur. İngiliz üreticiler, Çin porselenine duyulan ilgiyi bu dayanıklı mavi ve baskının hızıyla birleştirdi.

Transfer baskı yalnızca maviyle sınırlı değildir. Bugün hâlâ Asiatic Pheasants üreten Burleigh, bu deseni mavinin yanında pembe ve yeşil renklerde de yapıyor.

Willow: Çin'den gelmeyen "Çin" deseni

Söğüt ağacı, köprüden geçen üç figür, bir tekne, bir köşk, iki kuş ve bahçeyi çevreleyen çit. Willow deseni dünyanın en tanınan sofra desenlerinden biri.

Spode Museum Trust'a göre müzenin koleksiyonunda Josiah Spode'un 1790 civarında yaptırdığı en erken baskılı Willow örnekleri ve deseni taşıyan bakır levha bulunuyor. Levhanın Spode için Thomas Minton tarafından kazındığı düşünülüyor. Bazı kaynaklar ilk Willow örneklerini başka fabrikalara bağlar; atıf konusunda tek bir görüş yoktur.

Spode Müzesi'nin eski küratörü Pam Woolliscroft, desenin Çin porseleninde bu haliyle karşılığı olmayan, unsurları bir araya getirilerek oluşturulmuş bir İngiliz tasarımı olduğunu vurgular. Desene bağlanan romantik hikâye de sonradan ortaya çıktı: Woolliscroft'a göre "The Story of the Common Willow-Pattern Plate" başlıklı anlatı 1849'da The Family Friend dergisinde yayımlandı; yani desenden onlarca yıl sonra.

Asiatic Pheasants: bir desen, onlarca fabrika

Adını sülün figürlerinden alan Asiatic Pheasants ("Asya sülünleri"), İngiliz transferware'inin en çok üretilen desenlerinden biri olarak anılır.

The Potteries sitesine göre 1834–1856 arasında Tunstall'da faaliyet gösteren Podmore, Walker & Co. genellikle desenin ilk üreticisi olarak kabul edilir. Burleigh ise desenin daha önce Ralph Hall ya da Ralph ve John Hall ortaklığı tarafından üretilmiş olabileceğini, Podmore, Walker & Co.'nun erken varyasyonlar yaptığını aktarır. Burleigh'e göre desen, bilinen 60'tan fazla fabrika tarafından üretildi ve Burleigh onu bugün de ince kâğıtla transfer (tissue transfer) yöntemiyle üretmeye devam ediyor.

Bu tablo koleksiyoncu için önemli bir sonuç doğurur: Desen adı tek başına yaş kanıtı değildir. Asiatic Pheasants desenli bir tabağın 19. yüzyıla mı, 20. yüzyıla mı, yoksa günümüze mi ait olduğunu üretici damgası, ülke ibaresi, form, baskının niteliği ve kondisyon birlikte söyler. Damga okumayı porselen damgası rehberimizde anlattık.

Seçkimizdeki Asiatic Pheasants servis tabağını bu ölçütlerle inceleyebilirsiniz. Künyesinde Avrupa üretimi, 1800'lerin sonu ile 1900'lerin ilk yılları arası bir dönem ve transfer baskılı seramik gövde yazıyor.

Baskı mı, elle boyama mı? Yakından bakınca anlaşılır

• Büyüteçle bakın. Gravürden gelen desenlerde düzenli nokta kümeleri ve ince, paralel çizgiler görülür. Fırçayla yapılmış dekorda ise çizgi kalınlığı değişir, boya yer yer birikir.
• Tekrara dikkat edin. Aynı motif bir takımın farklı parçalarında birebir aynı çizgilerle tekrarlanıyorsa büyük olasılıkla baskıdır.
• Birleşim yerlerine bakın. Baskılı kâğıt parçalar halinde yerleştirildiği için bordürlerde ya da desenin kenarlarında küçük birleşme izleri ve kaymalar görülebilir.
• Üstüne eklenmiş renkleri ayırın. Tek renkli bir baskının üzerine sonradan fırçayla renk eklenmiş olabilir.
• Yüzeyi yoklayın. Sır altındaki bir baskının üzeri camsı sırla kaplıdır; parmağınızla desenin kabarıklığını hissetmezsiniz.

Transferware ile karıştırılan iki mavi-beyaz gelenek: Zwiebelmuster ve Delft

Her mavi-beyaz parça transferware değildir. Sık karıştırılan iki gelenek var:

Zwiebelmuster (mavi soğan). Meissen fabrikasında 1739'da Johann Gregor Herold'un tasarladığı bir desendir. Adındaki "soğanlar" aslında soğan değil; tarihçilere göre Çin deseninden gelen şeftali ve nar motiflerinin dönüşmüş hâlidir. 18. yüzyıl bitmeden başka fabrikalar deseni kopyalamaya başladı; 19. yüzyılda neredeyse bütün Avrupa üreticilerinin bir Zwiebelmuster yorumu vardı. Yani Zwiebelmuster bir üretici adı değil, bir desen adıdır; parçayı kimin yaptığını damga söyler. Seçkimizdeki Gerold Porzellan servis takımı bu desenin Bavyera'dan bir yorumudur.

Delft. Hollanda'nın Delft kentinde yaklaşık 1600'den itibaren üretilen kalay sırlı toprak kaptır (fayansın bir türü); en parlak dönemi kabaca 1640–1740 arasıdır. Hollandalı çömlekçiler, 1620'den sonra Çin porseleninin Avrupa'ya gelişi aksayınca, beyaz kalay sırla porseleni andıran daha ucuz bir alternatif geliştirdi. Klasik Delft porselen değildir; bugün "Delft" denince çoğu zaman bu mavi-beyaz üslup kastedilir. Seçkimizdeki Delft tepsi bu üslupta çiçek sepeti desenli, taş yüzeyli bir tepsidir; altında "Delfts Handwerk" ve "made in holland" ibareleri okunur.

Seçkimizde mavi-beyaz ve baskılı dil

Seçkimizde bu geleneği farklı açılardan hatırlatan parçalar var:

• Künyesinde transfer baskılı seramik olarak geçen Asiatic Pheasants servis tabağı
• Botanik motifleri ve stilize kuşlarıyla Malooki Blue White Bird porselen sofra takımı
• Göl, su kuşları ve nilüferlerle Aesthetic Period üslubunda mavi-beyaz seramik sürahi
• Meissen'den yayılan mavi soğan deseniyle Gerold Porzellan Zwiebelmuster servis takımı
• Delft üslubunda çiçek sepeti desenli Hollanda Delft taş tepsi
• Baskıyla karşılaştırmak için fırçayla boyanmış bir örnek: el boyaması mavi çiçekli ajurlu porselen kase

Bu parçaların dekor tekniği ürün notlarında belirtilmemişse, baskı mı el işi mi olduğunu yakın plan fotoğrafla birlikte sorabilirsiniz.

Kaynaklar

• Transferware Collectors Club — FAQs
• Transferware Collectors Club — ana sayfa
• U.S. National Park Service — The Transfer Printing Process for Ceramics
• Museum of Royal Worcester — Engraving and Transfer Printing
• Victoria and Albert Museum — An A–Z of Ceramics
• Spode Museum Trust — Early Blue and White Wares
• Spode Museum Trust — The First Spode Period 1776-1833
• Pam Woolliscroft, Spode History — Spode and Willow Pattern
• The Potteries (Steve Birks) — Podmore, Walker & Co
• Burleigh — Burleigh Asiatic Pheasants: An Iconic Collection
• Wikipedia — Blue Onion (Zwiebelmuster)
• Wikipedia — Delftware